İşyerinin Tehlike Yapısına Göre Risk Değerlendirmesi Yöntemi Belirleme

Bir ofiste elektrikli ekipmanların kullanımı ile bir üretim tesisinde çalışanların hareketli makine parçalarına maruz kalması aynı risk değerlendirmesi yaklaşımını gerektirmeyebilir. Her iki işyerinde de tehlikelerin belirlenmesi ve uygun önlemlerin alınması gerekir. Ancak tehlikenin ortaya çıkma biçimi, çalışanların maruziyet sıklığı ve olası sonuçların şiddeti farklıdır. Bu nedenle risk analizi yöntemi belirlenirken yalnızca işyerinin faaliyet alanına değil, yürütülen işlerin özelliklerine ve tehlikelerin nasıl oluştuğuna da bakılmalıdır.

Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı, bütün işyerleri için tek bir risk değerlendirmesi yönteminin kullanılmasını zorunlu tutmaz. İşletmenin faaliyetleri, tehlikelerin niteliği ve mevcut çalışma koşulları dikkate alınarak uygun yöntemlerden biri veya birkaçı birlikte kullanılabilir. Bu noktada risk analizi yöntemlerinin karşılaştırılması işyerine uygun değerlendirme yaklaşımının belirlenmesine yardımcı olabilir. FirstİSG tarafından hazırlanan kılavuz, L tipi matris ve Fine-Kinney başta olmak üzere farklı yöntemleri kullanım alanları ve puanlama bileşenleri açısından ele alır.

Tehlike Yapısı Yöntem Seçimini Nasıl Etkiler?

İşyerinin tehlike yapısı, çalışanların karşılaşabileceği zarar kaynaklarını ve bu kaynakların çalışma süreçleriyle ilişkisini ifade eder. Makine kullanımı, kimyasal maddeler, elektrik tesisatı, yüksekte çalışma, ergonomik koşullar ve iş organizasyonu farklı tehlike kaynakları oluşturabilir. Bunların her biri değerlendirilirken maruziyet koşullarının ve mevcut koruyucu önlemlerin incelenmesi gerekir.

Örneğin bir ofiste kablo düzeni, kaygan zeminler ve uygun olmayan çalışma duruşları öne çıkabilir. Bir metal işleme atölyesinde ise hareketli makine parçaları, sıcak yüzeyler, kesici ekipmanlar ve bakım faaliyetleri değerlendirmeye alınmalıdır. Aynı işletmenin farklı bölümlerinde bile tehlikelerin özellikleri değişebilir.

Yöntem seçiminden önce şu unsurların belirlenmesi önem taşır:

1. Tehlikenin kaynağı ve hangi iş faaliyetinde ortaya çıktığı.
2. Çalışanların tehlikeyle hangi sıklıkta ve ne kadar süreyle karşılaştığı.
3. Olası bir olayın çalışanlar ve çalışma ortamı üzerindeki sonuçları.
4. Mevcut teknik ve organizasyonel kontrol önlemlerinin durumu.
5. İşyerinin farklı bölümlerinde yürütülen faaliyetlerin birbirini nasıl etkilediği.
6. Değerlendirmeyi destekleyecek saha gözlemlerinin ve kayıtların yeterliliği.

İşyerinin yasal tehlike sınıfı da değerlendirme sürecinde dikkate alınmalıdır. Bununla birlikte yalnızca az tehlikeli, tehlikeli veya çok tehlikeli sınıfında bulunmak belirli bir puanlama yönteminin otomatik olarak seçilmesi için yeterli değildir. Aynı tehlike sınıfındaki iki işletmenin çalışma düzeni, kullandığı ekipman ve maruziyet koşulları farklı olabilir.

L Tipi Matris Hangi Durumlarda Kullanılabilir?

5×5 L tipi matris, bir tehlikenin riske dönüşme olasılığı ile ortaya çıkabilecek sonucun şiddetini birlikte değerlendiren bir yöntemdir. Yaygın kullanılan uygulamasında her iki bileşen de 1 ile 5 arasında puanlanır. Olasılık ve şiddet değerleri çarpılarak 1 ile 25 arasında bir risk puanı elde edilir.

Bu yaklaşım, özellikle tehlikelerin belirli başlıklar altında sınıflandırılabildiği ve mevcut saha bilgilerinin iki bileşenli değerlendirmeye elverişli olduğu işyerlerinde kullanılabilir. Ofisler, perakende işletmeleri ve küçük atölyeler, L tipi matrisin değerlendirilebileceği çalışma ortamları arasında yer alır.

Örneğin bir ofiste geçiş alanında bulunan elektrik kablosunun takılma ve düşme tehlikesi oluşturduğu varsayılsın. Değerlendirme ekibi, kablonun bulunduğu alanın kullanım koşullarını ve mevcut önlemleri inceleyerek olayın gerçekleşme olasılığını belirler. Ardından olası yaralanmanın şiddeti değerlendirilir. Ortaya çıkan puan, kontrol tedbirlerinin önceliklendirilmesinde kullanılır.

Ancak L tipi matriste maruziyet sıklığı bağımsız bir puanlama bileşeni değildir. Çalışanların aynı tehlikeyle tekrar tekrar karşılaşması değerlendirme sonucunu önemli ölçüde etkiliyorsa, maruziyetin daha görünür biçimde ele alındığı bir yönteme ihtiyaç duyulabilir.

Fine-Kinney Yönteminde Maruziyet Sıklığı Neden Ayrı Değerlendirilir?

Fine-Kinney yöntemi, riski üç bileşenin çarpımıyla hesaplar: olasılık, maruziyet frekansı ve şiddet. Olasılık, zararlı olayın gerçekleşme ihtimaline ilişkin değerlendirmeyi; frekans, çalışanların tehlikeye ne sıklıkla maruz kaldığını; şiddet ise olayın meydana gelmesi durumunda oluşabilecek zararın büyüklüğünü ifade eder.

Bu bileşenlerin ayrı incelenmesi, özellikle tehlikeli faaliyetlerin düzenli olarak tekrarlandığı işyerlerinde önem kazanır. Günlük yüksekte çalışma, sürekli forklift trafiği veya vardiyalar boyunca devam eden tehlikeli ekipman kullanımı buna örnek gösterilebilir.

Bir lojistik deposunda forkliftlerin belirli bir koridordan gün boyunca geçmesi ile aynı alanda yalnızca belirli aralıklarla araç hareketi yaşanması farklı maruziyet koşulları oluşturur. Fine-Kinney yöntemi, bu farklılığın frekans bileşeni üzerinden ayrıca değerlendirilmesine imkân tanır.

Bununla birlikte frekans ve olasılık birbirine karıştırılmamalıdır. Bir çalışanın tehlikeye sık maruz kalması, her karşılaşmada mutlaka bir kaza meydana geleceği anlamına gelmez. Değerlendirme ekibi her iki bileşen için ayrı gerekçe oluşturmalı ve mevcut kontrol önlemlerinin etkisini dikkate almalıdır.

L Tipi Matris ve Fine-Kinney Arasındaki Temel Farklar

İki yöntemin temel ayrımı, riskin hangi bileşenlerle hesaplandığı ve maruziyet sıklığının puanlama içinde nasıl ele alındığıdır. Aşağıdaki tablo, yöntemlerin seçimini etkileyebilecek başlıca özellikleri karşılaştırmaktadır.

Tablodaki kullanım alanları kesin seçim kuralları değildir. Örneğin bir depoda yalnızca genel çalışma alanlarının değerlendirilmesi ile sürekli hareketli ekipman kullanılan bölümlerin incelenmesi farklı yöntem ihtiyaçları ortaya çıkarabilir.

Ayrıca L tipi matris ile Fine-Kinney puanlarının sayısal büyüklükleri doğrudan karşılaştırılmamalıdır. Her yöntem farklı bileşenler ve puanlama ölçekleri kullanır. İki yöntemle oluşturulan risk raporu incelenirken puanın yanında tehlikenin niteliği, değerlendirme gerekçesi ve belirlenen kontrol tedbirleri de dikkate alınmalıdır.

Aynı İşyerinde Birden Fazla Yöntem Kullanılabilir mi?

Farklı faaliyetlerin yürütüldüğü işyerlerinde birden fazla risk değerlendirmesi yöntemi kullanılabilir. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği de işyerinin faaliyetleri ve risklerin özellikleri doğrultusunda bir veya birden fazla yöntemle analiz yapılmasına imkân tanır.

Örneğin üretim, idari ofis ve bakım bölümlerinden oluşan bir işletmede ofis tehlikeleri L tipi matrisle değerlendirilebilir. Üretim alanında sürekli tekrarlanan tehlikeli faaliyetler için Fine-Kinney kullanılabilir. Bakım sırasında yapılan işlemler ise gerekli görüldüğünde iş adımlarına dayalı görev analiziyle ayrıca incelenebilir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, ayrı bölümlerde hazırlanan değerlendirmelerin birbirinden kopuk olmamasıdır. Bakım ekibinin üretim alanında çalışması veya forklift güzergâhının yaya geçiş alanıyla kesişmesi, farklı faaliyetler arasındaki etkileşimlerin de ele alınmasını gerektirir.

Her bölümde kullanılan yöntemin seçim gerekçesi, puanlama ölçeği ve değerlendirme sonuçları açık biçimde kaydedilmelidir. Böylece farklı yöntemlerle belirlenen riskler, kendi değerlendirme ölçütleri korunarak işletmenin genel önlem planına aktarılabilir.

Saha Verileri Yöntem Seçimini Nasıl Destekler?

Risk değerlendirmesinin dayanağını yalnızca işyerinin faaliyet tanımı oluşturmaz. Çalışanların günlük uygulamaları, kullanılan ekipmanların durumu ve mevcut koruyucu önlemler hakkında sahadan bilgi toplanması gerekir.

Örneğin depo yönetimi, belirli bir alanda forklift hareketinin sınırlı olduğunu düşünebilir. Ancak saha gözlemleri, vardiya değişimlerinde aynı güzergâhın yoğun kullanıldığını gösterebilir. Bu bilgi, hem maruziyet sıklığının değerlendirilmesini hem de yöntem seçiminin yeniden ele alınmasını gerektirebilir.

Saha raporu hazırlanırken tehlikenin konumu, gözlemlendiği faaliyet, etkilenen çalışan grupları ve mevcut kontrol önlemleri kaydedilmelidir. Fotoğraflar gözlemleri destekleyebilir ancak tek bir görüntü, tehlikenin gerçekleşme olasılığını veya maruziyet sıklığını tek başına belirlemek için yeterli olmayabilir.

Bu verilerin değerlendirilmesinde dijital araçlardan da yararlanılabilir. İş sağlığı ve güvenliği alanında yapay zekâ destekli yazılım çözümleri sunan FirstİSG, saha fotoğraflarından tehlike tespiti ve seçilen yönteme göre risk puanlaması gibi süreçleri destekleyen özellikler sunmaktadır. Platformun sunduğu analizler, ilgili iş güvenliği uzmanının saha koşullarını incelemesinin ve değerlendirme sonuçlarını doğrulamasının yerine geçmez.

Yöntem Seçildikten Sonra Risk Değerlendirmesi Nasıl Sürdürülmelidir?

Uygun yöntemin belirlenmesi, risk değerlendirmesi sürecinin yalnızca bir aşamasıdır. Hesaplanan puanların hangi tehlikelerden kaynaklandığı açıklanmalı, gerekli kontrol tedbirleri belirlenmeli ve bu tedbirlerin uygulanması takip edilmelidir.

Bir üretim hattında hareketli makine parçasına temas riski tespit edildiğinde yalnızca risk puanının yüksek olduğunu belirtmek yeterli değildir. Teması önlemeye yönelik teknik tedbirler değerlendirilmeli, uygulama sorumluları belirlenmeli ve alınan önlemlerin etkinliği kontrol edilmelidir.

Yeni makine kurulumu, üretim yönteminin değişmesi, farklı kimyasal maddelerin kullanılmaya başlanması veya çalışma düzeninin yeniden oluşturulması mevcut değerlendirmeyi etkileyebilir. Bu gibi değişikliklerde ilgili tehlikeler yeniden incelenmeli ve kullanılan yöntemin yeni koşullara uygunluğu gözden geçirilmelidir.

Risk değerlendirmesinde belirleyici olan, en fazla bileşene sahip yöntemi kullanmak değil, işyerindeki tehlikeleri doğru tanımlayan ve uygulanabilir kontrol tedbirlerinin belirlenmesini sağlayan bir yaklaşım oluşturmaktır. L tipi matris ve Fine-Kinney arasındaki tercih de işyerinin gerçek maruziyet koşullarına, tehlikelerin özelliklerine ve değerlendirme ekibinin elde ettiği verilere dayanmalıdır.